Alimenty - kiedy wnosić o nie i od czego zależy ich wysokość?

Obowiązek alimentacyjny to jedna z podstawowych instytucji prawa rodzinnego. Poniżej wyjaśniamy, na jakich przepisach się opiera, kiedy można dochodzić alimentów i jakie czynniki decydują o ich wysokości.

Podstawa prawna obowiązku alimentacyjnego

Obowiązek alimentacyjny regulują przepisy art. 128-144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.). Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Alimenty na rzecz dzieci

Podstawowe znaczenie ma art. 133 § 1 k.r.o., zgodnie z którym rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

W przypadku dziecka pełnoletniego zastosowanie ma art. 133 § 2 i 3 k.r.o. - rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. W praktyce dzieci kontynuujące naukę w trybie stacjonarnym najczęściej zachowują prawo do alimentów.

Pozew o alimenty na rzecz dziecka może wnieść przedstawiciel ustawowy dziecka (zazwyczaj rodzic, z którym dziecko mieszka) w każdym czasie - nie trzeba czekać na zakończenie postępowania rozwodowego czy o separację.

Alimenty między małżonkami

Reguluje je art. 60 k.r.o. Zakres obowiązku alimentacyjnego zależy od tego, czy i który z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia:

małżonek niewinny, znajdujący się w niedostatku, może żądać alimentów od małżonka również niewinnego lub uznanego za winnego (art. 60 § 1 k.r.o.),
jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, ten może żądać alimentów nawet bez popadnięcia w niedostatek (art. 60 § 2 k.r.o.),
obowiązek ten wygasa co do zasady po upływie 5 lat od orzeczenia rozwodu, chyba że sąd, ze względu na wyjątkowe okoliczności, przedłuży ten termin (art. 60 § 3 k.r.o.).

Od czego zależy wysokość alimentów ?

Kluczowy przepis to art. 135 § 1 k.r.o., zgodnie z którym zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

W praktyce oznacza to, że sąd bierze pod uwagę:

Usprawiedliwione potrzeby uprawnionego - koszty wyżywienia, mieszkania, ubrania, edukacji, leczenia, rozwoju zainteresowań, dostosowane do wieku i sytuacji dziecka lub innej osoby uprawnionej.
Możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego - zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o. nie chodzi wyłącznie o faktycznie osiągane dochody, lecz o możliwości, jakie zobowiązany miałby przy pełnym wykorzystaniu swoich sił i kwalifikacji zawodowych.
Osobiste starania o wychowanie i utrzymanie dziecka - zgodnie z art. 135 § 2 k.r.o. wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, może polegać także (w całości lub części) na osobistych staraniach o jego utrzymanie lub wychowanie - co ma znaczenie przy ustalaniu podziału ciężaru finansowego między rodzicami.

Zabezpieczenie alimentów na czas trwania procesu

Na podstawie art. 730¹ oraz art. 753 Kodeksu postępowania cywilnego, uprawniony może wnioskować o zabezpieczenie roszczenia alimentacyjnego już na czas trwania postępowania - co pozwala uzyskać środki na bieżące utrzymanie jeszcze przed prawomocnym wyrokiem.

Co warto przygotować przed złożeniem pozwu?

Rachunki, zaświadczenia o dochodach, wykaz stałych wydatków związanych z utrzymaniem uprawnionego oraz dowody na sytuację majątkową zobowiązanego istotnie ułatwiają sądowi ustalenie odpowiedniej kwoty i skracają czas postępowania.